घरच्या घरी स्ट्रेंथ ट्रेनिंग: कोणत्याही उपकरणाशिवाय नवशिक्यांसाठी मार्गदर्शक
हा लेख सामान्य माहिती देतो, वैद्यकीय सल्ला नाही. आरोग्याबद्दल चिंता असल्यास पात्र डॉक्टरांना भेटा. भारतात Tele-MANAS ची मोफत 24 तास मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन 14416 आहे.
आठवड्यातून दोन सत्रे, प्रत्येकी वीस मिनिटांची, सहा हालचालींचे प्रकार समाविष्ट करणारी — स्ट्रेंथ ट्रेनिंगचा बहुतांश फायदा मिळवण्यासाठी एवढे पुरेसे आहे. तुम्हाला जिम, उपकरणे किंवा एक तास यांची गरज नाही. गरज आहे ती स्नायूंवर खरोखर भार टाकण्याची — म्हणजे आरामात जमेल तेवढी संख्या पूर्ण करून थांबण्याऐवजी, शेवटच्या दोन-तीन पुनरावृत्त्या खरोखर कठीण वाटतील इथपर्यंत काम करणे.
स्ट्रेंथचा व्यायाम हा सर्वाधिक टाळला जाणारा व्यायामप्रकार आहे आणि साधारण 35 वर्षांच्या पुढे तो बहुधा सर्वात मौल्यवान ठरतो. स्नायूंचे वस्तुमान आणि हाडांची घनता या दोन्ही गोष्टी वयाबरोबर हळूहळू कमी होत जातात, जोपर्यंत काहीतरी त्यांना तसे न होण्यास भाग पाडत नाही, आणि रेझिस्टन्स ट्रेनिंग हीच ती मुख्य गोष्ट आहे. त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम दशकांनंतर दिसतो: जिने चढणे आणि किराणा सामान उचलणे सहज जमते की नाही यातील फरक म्हणून.
ही सर्वसाधारण माहिती आहे, वैयक्तिक व्यायाम कार्यक्रम नाही. तुम्हाला हृदयविकार, अनियंत्रित रक्तदाब, नुकतीच झालेली दुखापत किंवा शस्त्रक्रिया असेल, किंवा तुम्ही गरोदर असाल, तर तुमच्यासाठी काय योग्य आहे ते तुमच्या डॉक्टरांना किंवा फिजिओथेरपिस्टला विचारा.
स्ट्रेंथ ट्रेनिंग का महत्त्वाचे आहे?
भारतात टाइप 2 मधुमेह किती सर्वसामान्य आहे हे लक्षात घेता रक्तातील साखरेचा मुद्दा नमूद करण्यासारखा आहे. ग्लुकोजचा मोठा हिस्सा कंकाल स्नायूंमध्ये शोषला जातो, आणि ते स्नायू जास्त असणे व नियमित वापरले जाणे हे ग्लुकोजच्या चांगल्या नियंत्रणाला हातभार लावते. हा उपचाराचा दावा नाही आणि वैद्यकीय व्यवस्थापनाला पर्यायही नाही — पण व्यायामाची स्ट्रेंथची बाजू विशेषतः इथे गांभीर्याने घेण्याचे हे एक कारण आहे.
त्या सहा हालचाली कोणत्या?
व्यायामांच्या भाषेत विचार करण्याऐवजी हालचालींच्या प्रकारांच्या भाषेत विचार करा. हे सहा प्रकार केले की तुम्ही संपूर्ण शरीराला व्यायाम दिला; विशिष्ट व्यायाम म्हणजे त्या प्रकाराची फक्त ती आवृत्ती जी तुमच्या सध्याच्या ताकदीला साजेशी आहे.
ती शेवटची टीप महत्त्वाची आहे. बहुतेक बॉडीवेट रुटीनमध्ये ढकलण्याच्या हालचालींवर भर असतो आणि ओढण्याची हालचाल अजिबात नसते, कारण ओढण्यासाठी सहसा धरायला काहीतरी लागते. महिन्यांनंतर त्याचा परिणाम असमतोलाच्या रूपात दिसतो: पुढे झुकलेले खांदे आणि पाठीचा कमकुवत वरचा भाग — डेस्कवरील काम आधीच ज्याला खतपाणी घालते अगदी तोच नमुना. एका मजबूत दाराच्या हँडलभोवती टॉवेल अडकवून, मागे झुकून स्वतःला सरळ ओढणे, एवढ्यात कोणत्याही उपकरणाशिवाय ही हालचाल होऊन जाते.
आजचा सोन्याचा भावभारतासाठी 24 आणि 22 कॅरेट सोन्याचे व चांदीचे ताजे भाव, शहरानुसार, चार्टसह.सोन्याचे ताजे भाव पाहा →ते किती कठीण वाटायला हवे?
इथेच बहुतेक नवशिके चुकतात, आणि दोन्ही दिशांनी. उपयोगी लक्ष्य म्हणजे अजून साधारण दोन-तीन पुनरावृत्त्या करता आल्या असत्या अशा स्थितीत सेट संपवणे — कठीण, पण पूर्ण थकून जाण्याइतके किंवा फॉर्म बिघडण्याइतके नाही. तुम्ही आणखी दहा करू शकला असता, तर ते स्ट्रेंथ ट्रेनिंग नव्हते; तुमचा फॉर्म ढासळला, तर तुम्ही फार पुढे गेलात.
यावरून एक सोपा कार्यक्रम तयार होतो: सहाही प्रकारांचे प्रत्येकी दोन सेट, व्यायामानुसार 8 ते 15 पुनरावृत्त्या, आठवड्यातून दोन किंवा तीन सत्रे आणि मध्ये एक दिवस विश्रांती. याला साधारण 20 मिनिटे लागतात. सेटच्या मध्ये 60 ते 90 सेकंद विश्रांती घ्या, आणि त्याच वेळी तुम्ही कोणताही अपराधभाव न बाळगता फोन पाहू शकता.
काहीतरी नवीन सुरू केल्यानंतर एक-दोन दिवसांनी अंग दुखणे सामान्य आहे आणि सत्र किती चांगले झाले याचे ते मोजमाप नाही. एखाद्या हालचालीदरम्यान होणारी तीव्र वेदना वेगळी असते — ती हालचाल थांबवण्याचा आणि एकतर तिची सोपी आवृत्ती करण्याचा किंवा तपासणी करून घेण्याचा तो संकेत आहे.
वजनांशिवाय प्रगती कशी करावी?
तुम्ही शरीराकडून जे मागता त्याला ते जुळवून घेते, त्यामुळे अगदी जसेच्या तसे राहणारे रुटीन काही महिन्यांनंतर बदल घडवणे थांबवते. डंबेल्सशिवाय तुम्ही तीच हालचाल इतर मार्गांनी कठीण करून प्रगती करता, आणि त्यासाठी पाच मार्ग आहेत.
- जास्त पुनरावृत्त्या. सर्वात सोपा मार्ग, आणि तो कधीतरी संपतो — 30 च्या सेटमुळे तो स्ट्रेंथचा व्यायाम न राहता सहनशक्तीचा व्यायाम बनतो.
- संथ गती. स्वतःला खाली नेण्यासाठी तीन सेकंद घेतल्याने बाकी काहीही न बदलता पुश-अप बराच कठीण होतो. हा सर्वात कमी वापरला जाणारा मार्ग आहे.
- कमी आधार. भिंतीवरील पुश-अपपासून इनक्लाइन आणि मग जमिनीवर; दोन पायांवरून एका पायावर; गुडघ्यांवरून पूर्ण प्लँक.
- जास्त पल्ला. आणखी खाली स्क्वॉट करणे, किंवा छाती आणखी खाली जाऊ देण्यासाठी हात उंचावर ठेवणे.
- तुमच्याकडे जे आहे त्याने भार वाढवा. वजन भरलेली बॅकपॅक स्क्वॉट आणि पुश-अपला वजनासहित व्यायामात बदलते, आणि पाण्याच्या दोन बाटल्या किंवा भरलेली बादली रो आणि कॅरीसाठी पुरतात.
शक्य तितकी थोडक्यात नोंद ठेवा — तुम्ही काय केले आणि किती केले हे सांगणारी फोनमधील एक टीप. प्रेरणेसाठी नव्हे, तर जे आठवत नाही त्यावर तुम्ही टप्प्याटप्प्याने भार वाढवू शकत नाही म्हणून. प्रत्येक सत्रासाठी दोन ओळी पुरेशा आहेत.
नवशिके काय चुकतात?
हे टिकेल की नाही हे गुपचूप ठरवणारी ओळ म्हणजे पाचवी. व्यस्त आठवड्यात अशक्य होणारे वीस मिनिटांचे सत्र बहुधा शून्यावर येते. सहाही प्रकारांचा प्रत्येकी एक सेट करायला सात मिनिटे लागतात आणि सवय अबाधित राहते, आणि वर्षभराच्या हिशेबात कोणत्याही एका सत्राच्या दर्जापेक्षा ते कितीतरी जास्त महत्त्वाचे आहे.
चार आठवड्यांची सुरुवात
- आठवडा 1. दोन सत्रे. सहाही प्रकारांचा प्रत्येकी एक सेट, सर्वात सोप्या आवृत्तीत. ध्येय हालचाली शिकणे आहे, जोर लावणे नाही.
- आठवडा 2. दोन सत्रे, प्रत्येकाचे दोन सेट. अजूनही सोप्या आवृत्त्या. तुम्हाला जमलेल्या पुनरावृत्त्यांची नोंद करा.
- आठवडा 3. दोन सत्रे, दोन सेट, आणि एक-दोन हालचाली कठीण आवृत्तीकडे किंवा संथ गतीकडे न्या.
- आठवडा 4. जमत असेल तर तिसरे सत्र वाढवा, किंवा दोनच ठेवा आणि आणखी एक हालचाल पुढे न्या. तुमच्या नोंदींची आठवडा 2 शी तुलना करा.
चार आठवड्यांनंतर बहुतेक लोकांना फरक आधी आरशात नव्हे तर रोजच्या साध्या गोष्टींमध्ये जाणवतो: जिने सोपे वाटतात, जड पिशवी उचलणे मोठी गोष्ट वाटत नाही, जमिनीवरून उठणे ही कसरत राहत नाही. याचा खरा मोबदला हाच आहे, आणि तो दशकानुदशके साठत जातो.
स्ट्रेंथचा व्यायाम बाकीच्या गोष्टींची जागा घेत नाही, तर त्यांना पूरक ठरतो. हृदयासाठी नियमित चालणे, लवचिकतेसाठी योगाचे रुटीन, आणि चांगली झोप यांची त्याला जोड द्या, कारण शरीरातील बदल प्रत्यक्षात झोपेतच घडतो. तुम्ही दिवसाचा बहुतांश वेळ बसून असाल, तर ओढण्याचे आणि हिंजचे प्रकार तुमच्यासाठी विशेष महत्त्वाचे का आहेत हे बसण्यामुळे होणारी पाठ आणि मानदुखी यामध्ये दिले आहे. अधिक माहिती आमच्या जीवनशैली विभागात.
नवशिक्याने किती वेळा स्ट्रेंथ ट्रेनिंग करावे?
मध्ये किमान एक दिवस ठेवून आठवड्यातून दोन सत्रे बहुतांश फायदा मिळवण्यासाठी पुरेशी आहेत, आणि तिसरे सत्र नंतर वाढवता येते. आठवड्यातून सहा दिवसांनी सुरुवात करणे ही नवशिक्यांची सर्वात सामान्य चूक आहे आणि तिचा शेवट सहसा महिन्याभरात सवय सोडून देण्यात होतो.
कोणत्याही उपकरणाशिवाय ताकद वाढवता येते का?
होय, बराच काळ. तुम्ही तीच हालचाल इतर मार्गांनी कठीण करून प्रगती करता: जास्त पुनरावृत्त्या, संथपणे खाली जाणे, कमी आधार, जास्त पल्ला, किंवा वजन भरलेल्या बॅकपॅकने अथवा भरलेल्या बाटल्यांनी भार वाढवणे. यांपैकी संथ गती हा सर्वात प्रभावी आणि सर्वात कमी वापरला जाणारा मार्ग आहे.
प्रत्येक सेट किती कठीण वाटायला हवा?
अजून साधारण दोन-तीन पुनरावृत्त्या करता आल्या असत्या अशा स्थितीत तुम्ही सेट संपवायला हवा: खरोखर कठीण पण नीट फॉर्मसह. तुम्ही आणखी दहा करू शकला असता तर ते स्ट्रेंथ ट्रेनिंग नव्हते, आणि तुमचा फॉर्म ढासळला तर तुम्ही फार पुढे गेलात आणि वाढलेल्या जोखमीच्या बदल्यात जादा काहीही मिळवले नाही.
घरच्या रुटीनमध्ये कोणत्या हालचाली असाव्यात?
सहा प्रकार: स्क्वॉट, हिंज, पुश, पुल, धडाचा ब्रेस, आणि एका पायावरील हालचाल. प्रत्येकाची एक सोपी आणि एक कठीण आवृत्ती असते, त्यामुळे तुमची ताकद वाढली तरी प्रकार तोच राहतो. पुल हा प्रकार घरच्या रुटीनमध्ये सहसा वगळला जातो, आणि त्यामुळे महिन्यांनंतर पाठीचा वरचा भाग कमकुवत होतो.
स्नायू दुखणे हे चांगल्या सत्राचे लक्षण आहे का?
नाही. काहीतरी नवीन केल्यानंतर एक-दोन दिवसांनी अंग दुखणे सामान्य आहे, पण सत्र किती प्रभावी झाले याचे ते मोजमाप नाही, आणि अनुभवी लोकांना ते अनेकदा फारसे जाणवतही नाही. हालचालीदरम्यान होणारी तीव्र वेदना हा वेगळा संकेत आहे आणि त्याचा अर्थ पुढे रेटण्याऐवजी ती हालचाल थांबवणे.
वय वाढते तसे स्ट्रेंथ ट्रेनिंग अधिक महत्त्वाचे का ठरते?
स्नायूंचे वस्तुमान आणि हाडांची घनता या दोन्ही गोष्टी वयाबरोबर कमी होतात, जोपर्यंत त्यांच्यावर नियमित भार पडत नाही, आणि रेझिस्टन्स ट्रेनिंग हीच ते करणारी मुख्य गोष्ट आहे. चालणे हृदयासाठी उत्तम आहे पण स्नायू आणि हाडांसाठी तुलनेने फार कमी करते, म्हणूनच हे दोन्ही एकमेकांचे पर्याय नसून पूरक आहेत.
ज्या आठवड्यात वेळच नसेल तेव्हा काय करावे?
सहाही प्रकारांचा प्रत्येकी एक सेट, ज्याला साधारण सात मिनिटे लागतात. वर्षभराच्या हिशेबात सवय अबाधित ठेवणे हे कोणत्याही एका सत्राच्या दर्जापेक्षा कितीतरी जास्त महत्त्वाचे आहे, आणि नेहमी होणारी चूक म्हणजे वीस मिनिटांचे सत्र हेच किमान मानणे आणि त्यामुळे काहीच न करणे.