दिवसभर बसल्यामुळे होणारी पाठ आणि मानदुखी: खरोखर काय उपयोगी पडते
हा लेख सामान्य माहिती देतो, वैद्यकीय सल्ला नाही. आरोग्याबद्दल चिंता असल्यास पात्र डॉक्टरांना भेटा. भारतात Tele-MANAS ची मोफत 24 तास मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन 14416 आहे.
सर्वात उपयुक्त बदल म्हणजे बसण्याची स्थिती सुधारणे नव्हे, तर ती वारंवार बदलणे. शरीर आठ तास आनंदाने धरून ठेवेल अशी एकच योग्य बसण्याची स्थिती अस्तित्वात नाही, आणि बसण्याची स्थिती परिपूर्ण करण्यासाठी घेतलेली बरीचशी मेहनत दर अर्ध्या तासाने उठण्यावर खर्च केली तर जास्त फायदा होईल. फिजिओथेरपिस्ट आजकाल अधिकाधिक वापरतात ते वाक्य असे आहे: तुमची पुढची स्थिती हीच तुमची सर्वोत्तम स्थिती.
याचा अर्थ डेस्कची मांडणी महत्त्वाची नाही असा नाही — स्क्रीन 30 सेंटीमीटर खाली असेल तर तुम्ही कितीही वेळा उभे राहिलात तरी मान दुखणारच. पण महत्त्वाचा क्रम लोक समजतात त्याच्या सहसा उलटा असतो: आधी हालचाल, मग डेस्कची रचना आणि सर्वात शेवटी उपकरणे. यातील बहुतेक गोष्टींना काहीच खर्च येत नाही.
ही सर्वसाधारण माहिती आहे, निदान नाही. वाचन थांबवून डॉक्टर किंवा फिजिओथेरपिस्टकडे कधी जावे, हे खाली धोक्याच्या लक्षणांच्या विभागात दिले आहे.
बसल्यामुळे वेदना का होतात?
बसणे हेच काही विशेष हानिकारक आहे म्हणून नव्हे, तर हालचालीसाठी बनलेल्या ऊतींना सतत एकाच स्थितीत राहून पडणारा ताण त्रासदायक वाटतो म्हणून. कोणतीही स्थिती पुरेसा वेळ धरून ठेवली की परिणाम तोच होतो: काम करणाऱ्या स्नायूंना होणारा रक्तपुरवठा कमी होतो, तुम्हाला सावरून धरणाऱ्या स्नायूंमध्ये सतत हलका ताण राहतो आणि पूर्ण कक्षेत हालचाल न झालेल्या सांध्यांमध्ये ताठरपणा येतो.
यावरून लोकांना गोंधळात टाकणारी एक गोष्ट स्पष्ट होते: महागडी अर्गोनॉमिक खुर्ची कधीकधी उपयोगी का पडत नाही. चांगली खुर्ची तुम्ही धरून ठेवलेल्या स्थितीचा दर्जा सुधारते; पण तुम्ही एकच स्थिती धरून ठेवत आहात ही वस्तुस्थिती ती बदलत नाही. खुर्ची असणे चांगलेच आहे, पण लोकांना वाटते तितका मोठा फरक ती घडवत नाही.
डेस्कची मांडणी कशी असावी?
चार मोजमापांमध्ये जवळजवळ सर्व काही येते, आणि गरज पडल्यास ही चारही मोजमापे पुस्तके, एक उशी आणि घडी केलेला टॉवेल वापरून साधता येतात. मुद्दा उंचींमधील परस्परसंबंधाचा आहे, काही विकत घेण्याचा नाही.
त्या शेवटच्या ओळीवर भर द्यायलाच हवा, कारण भारतात डेस्कवरील कामामुळे होणाऱ्या बहुतेक वेदना आता लॅपटॉपवरील कामातूनच येतात. लॅपटॉप तुम्हाला एक निवड करायला भाग पाडतो: स्क्रीन योग्य उंचीवर आणि कीबोर्ड खूप वर, किंवा कीबोर्ड योग्य आणि स्क्रीन खूप खाली. जवळजवळ प्रत्येकजण दुसरा पर्याय निवडतो आणि त्याची किंमत मानेला चुकवावी लागते. लॅपटॉप स्टँडवर किंवा पुस्तकांच्या गठ्ठ्यावर उंच ठेवणे आणि एक स्वस्त वेगळा कीबोर्ड जोडणे यामुळे हा पेच पूर्णपणे सुटतो, आणि या लेखातील सर्वात जास्त फायद्याची गोष्ट हीच आहे.
यादीत नसलेली एक गोष्ट: महागडी खुर्ची. तुमच्याकडे कमरेला आधार देणारी बऱ्यापैकी खुर्ची असेल, तर उरलेले बजेट आसन बदलण्यापेक्षा मॉनिटर स्टँड आणि कीबोर्डवर खर्च करणे जास्त चांगले.
EMI कॅल्क्युलेटरगृह, कार किंवा वैयक्तिक कर्ज: तुमचा मासिक EMI आणि एकूण व्याज काही सेकंदांत पाहा.तुमचा EMI मोफत काढा →हालचालींचे कोणते ब्रेक खरोखर उपयोगी पडतात?
कधीतरी घेतलेल्या मोठ्या ब्रेकपेक्षा छोटे आणि वारंवार घेतलेले ब्रेक जास्त चांगले. उद्देश फक्त स्थिती बदलणे आणि सांध्यांची पूर्ण कक्षेत हालचाल करणे हा आहे, व्यायाम करणे नव्हे. दर अर्ध्या तासाने तीस ते साठ सेकंद एवढे केले तरी आठवड्याच्या शेवटी जाणवण्याजोगा फरक पडतो.
या सगळ्याबद्दलचे प्रामाणिक निरीक्षण असे की लक्षात ठेवणे हाच कठीण भाग आहे. रिमाइंडर अॅप्स साधारण चार दिवस काम करतात. जास्त काळ टिकते ते म्हणजे ब्रेकला आधीपासून घडणाऱ्या एखाद्या गोष्टीशी जोडणे: प्रत्येक फोन कॉलच्या वेळी उभे राहा, प्रत्येक काम संपल्यावर पाण्याची बाटली भरा, खोलीतील दुसरे कोणी उभे राहिले की तुम्हीही उभे राहा.
अधूनमधून थोडेथोडे करण्याऐवजी दिवसातून एकदा करण्याजोगा थोडा अधिक आखीव दिनक्रम हवा असेल, तर आमचा नवशिक्यांसाठी 15 मिनिटांचा योग दिनक्रम पाठ आणि नितंबांसाठी साधारण याच गोष्टी समाविष्ट करतो.
स्टँडिंग डेस्क हे उत्तर आहे का?
तुम्ही आलटूनपालटून बसलात आणि उभे राहिलात तर ते उपयोगी पडतात, पण एका स्थिर स्थितीऐवजी फक्त दुसरी स्थिर स्थिती घेतली तर ते स्वतःच्या नव्या समस्या निर्माण करतात. आठ तास उभे राहिल्याने काहीही सुटत नाही, उलट पावले, गुडघे आणि कमरेच्या तक्रारी सुरू होतात — आणि यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही, कारण समस्या मुळात बसण्याची कधीच नव्हती.
तुमच्याकडे स्टँडिंग डेस्क असेल किंवा हवा असेल, तर उपयुक्त पद्धत म्हणजे साधारण 30 ते 45 मिनिटांच्या टप्प्यांमध्ये आलटूनपालटून बसणे आणि उभे राहणे; सकाळी ऊर्जा असते तेव्हा जास्त उभे राहणे आणि नंतर जास्त बसणे. यातील बराचसा फायदा देणारा एक स्वस्त पर्याय: कॉल आणि वाचनाच्या वेळी उभे राहा, टायपिंगच्या वेळी बसा. कोणत्याही उपकरणाची गरज नाही.
स्टँडिंग डेस्कचा खरा उपयोग म्हणजे स्थिती बदलण्यातील अडथळा दूर करणे. हा खरा फायदा आहे आणि काही लोकांसाठी तो पैसे खर्च करण्याजोगा आहे, पण ती एक सोय आहे, इलाज नाही.
तज्ज्ञाकडे कधी जावे?
डेस्कवरील कामामुळे होणारे नेहमीचे दुखणे, जे हालचाल केल्यावर कमी होते आणि सुट्टीच्या दिवशी बरे वाटते, त्याबद्दलच हा लेख आहे. काही प्रकार मात्र तसे नसतात, आणि ते स्वतःच हाताळत बसल्याने महत्त्वाचा वेळ वाया जातो.
त्या यादीतील शेवटची ओळ ही वैद्यकीय आणीबाणी आहे आणि त्यावर नंतर पाहू म्हणून न थांबता त्याच दिवशी पावले उचलली पाहिजेत. इतर लक्षणांसाठी रुग्णवाहिका नव्हे तर अपॉइंटमेंट पुरेशी आहे, पण ती घ्यायलाच हवी — आणि सतत राहणाऱ्या डेस्कसंबंधित वेदनेसाठी फिजिओथेरपिस्टकडून तपासणी करून घेणे हे चिंताजनक काही नसतानाही सहसा कमी वेळाचे, कमी खर्चाचे आणि फायद्याचे असते.
या आठवड्यात काय बदलायचे
- स्क्रीन उंच करा. पुस्तके चालतील. स्क्रीनचा वरचा भाग डोळ्यांच्या पातळीवर किंवा किंचित खाली.
- लॅपटॉप वापरत असाल तर वेगळा कीबोर्ड जोडा. हे आणि पहिली पायरी मिळून लॅपटॉपमुळे होणारी बहुतेक मानदुखी दूर होते.
- पाय सपाट टेकवा. खुर्ची खाली करा किंवा पायाखाली आधार ठेवा. काहीही लोंबकळता कामा नये.
- उभे राहण्याला आधीच्या एखाद्या सवयीशी जोडा. प्रत्येक फोन कॉल, प्रत्येक वेळी पाणी भरताना. रिमाइंडर अॅपवर अवलंबून राहू नका.
- यादीतून 60 सेकंदांचा एक ब्रेक निवडा आणि आज तो तीन वेळा करा. एकच, पाच नाही.
- दुपारच्या जेवणाच्या सुट्टीत चाला. दुपारभर बसण्यासाठी दहा मिनिटांचे चालणे कोणत्याही स्ट्रेचपेक्षा जास्त फायद्याचे ठरते.
सहाही गोष्टींऐवजी यातील एक किंवा दोन बदला. डेस्कमुळे होणारी वेदना महिन्यांमध्ये वाढते आणि आठवड्यांमध्ये कमी होते, म्हणून परिणाम दिवसाच्या शेवटी नव्हे तर पंधरवड्याच्या शेवटी तपासा — आणि सुधारणा एखाद्या नाट्यमय क्षणासारखी नव्हे, तर वेदना कमी जाणवू लागणे अशा स्वरूपात दिसेल अशी अपेक्षा ठेवा.
डेस्कवरील त्रास क्वचितच एकटा येतो. ज्या कामाच्या पद्धतीमुळे मान दुखते, तिच्यासोबत सहसा अपुरी झोप, स्क्रीनमुळे येणारा थकवा आणि साचलेला ताणही येतो, आणि या गोष्टी एकमेकांना खतपाणी घालतात. खरोखर उपयोगी पडणाऱ्या झोपेच्या चांगल्या सवयी, धावपळीच्या दिवसात कामाचा ताण सांभाळणे आणि किती चालणे पुरेसे आहे या विषयांवरील आमचे मार्गदर्शक लेख त्यालगतचे भाग हाताळतात, आणि चारऐवजी एकच यादी हवी असेल तर निरोगी जीवनशैलीसाठी साध्या सवयी हा सुरुवात करण्यासाठी चांगला पर्याय आहे. आणखी लेख आमच्या लाइफस्टाइल विभागात.
बसण्याची एकच योग्य स्थिती असते का?
नाही. शरीर आठ तास आरामात धरून ठेवेल अशी कोणतीही स्थिती नाही, म्हणूनच कोणतीही एक स्थिती परिपूर्ण करण्यापेक्षा वारंवार स्थिती बदलणे जास्त महत्त्वाचे आहे. ताठरपणे धरून ठेवलेल्या आदर्श स्थितीपेक्षा बऱ्यापैकी मांडणी आणि दर अर्ध्या तासाने हालचाल यांचा कितीतरी जास्त फायदा होतो.
लॅपटॉप वापरणाऱ्यांसाठी सर्वात उपयुक्त एक बदल कोणता?
स्क्रीनचा वरचा भाग डोळ्यांच्या पातळीवर किंवा किंचित खाली येईल इतका लॅपटॉप उंच ठेवा आणि वेगळा कीबोर्ड जोडा. लॅपटॉप तुम्हाला स्क्रीनची योग्य उंची आणि कीबोर्डची योग्य उंची यांपैकी एक निवडायला भाग पाडतो, आणि जवळजवळ प्रत्येकजण स्क्रीनशी तडजोड करतो; त्यामुळेच मानदुखी होते.
मी डेस्कवरून किती वेळाने उठावे?
दर अर्ध्या तासाने 30 ते 60 सेकंद हालचाल करण्याचे लक्ष्य ठेवा. उद्देश व्यायाम करणे नसून स्थिती बदलणे आणि सांध्यांची पूर्ण कक्षेत हालचाल करणे हा आहे. प्रत्येक फोन कॉलच्या वेळी उभे राहणे यासारख्या आधीपासून घडणाऱ्या गोष्टीशी ते जोडणे रिमाइंडर अॅपपेक्षा जास्त चांगले काम करते.
महागडी अर्गोनॉमिक खुर्ची माझी पाठदुखी बरी करेल का?
ती तुम्ही धरून ठेवलेल्या स्थितीचा दर्जा सुधारते, पण तुम्ही तासन्तास एकच स्थिती धरून ठेवत आहात ही वस्तुस्थिती बदलत नाही. तुमची खुर्ची आधीच कमरेला आधार देत असेल, तर उरलेल्या बजेटचा मॉनिटर स्टँड आणि वेगळ्या कीबोर्डसाठी वापर करणे सहसा जास्त चांगले.
स्टँडिंग डेस्क बसण्यापेक्षा चांगले आहेत का?
आलटूनपालटून बसलात आणि उभे राहिलात तरच. दिवसभर उभे राहिल्याने त्याऐवजी पावले, गुडघे आणि कमरेच्या तक्रारी सुरू होतात, कारण समस्या बसण्याची कधीच नव्हती, तर कोणतीही स्थिती फार वेळ धरून ठेवण्याची होती. प्रत्येकी साधारण 30 ते 45 मिनिटांचे टप्पे चांगले काम करतात; कॉल आणि वाचनाच्या वेळी उभे राहणे आणि टायपिंगसाठी बसणे यातून बराचसा तोच फायदा मोफत मिळतो.
पाठ किंवा मानदुखीसाठी डॉक्टरकडे कधी जावे?
वेदना हातात किंवा पायात खाली उतरत असेल, अशक्तपणा जाणवत असेल, वेदनेमुळे रात्री जाग येत असेल किंवा आडवे झाल्यावरही ती कमी होत नसेल, पडल्यानंतर ती सुरू झाली असेल, किंवा ताप अथवा कारणाशिवाय वजन घटत असेल तर. लघवी किंवा शौचावरील नियंत्रणात कोणताही बदल, किंवा जांघेभोवती बधिरपणा असेल तर त्याच दिवशी वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
डेस्कमधील बदलांचा फरक दिसायला किती वेळ लागतो?
एका दिवसानंतर नव्हे तर पंधरवड्यानंतर परिणाम तपासा. डेस्कसंबंधित वेदना महिन्यांमध्ये वाढते आणि आठवड्यांमध्ये कमी होते, आणि सुधारणा सहसा अचानक झालेल्या बदलासारखी नव्हे, तर त्रास कमी वेळा जाणवणे अशा स्वरूपात दिसते. कशामुळे फायदा झाला हे कळावे म्हणून एका वेळी एक किंवा दोनच गोष्टी बदला.